Matematikçi, fizikçi ve bunun yanı sıra mühendis olan İbni Heysem, büyük bir İslam bilgini ve bilim insanıdır. Astronomi, fizik ve Matematik alanında ortaya koyduğu çalışma ve başarılar ile birlikte adından sıkça söz ettiren bu zat, yaşadığı döneme olduğu gibi günümüz dünyasına da yön vermeyi başarmış isimler arasında yer alıyor. Optik ilimin kurucusu kimdir? Sorusuna da İbni Heysem şeklinde yanıt vermek mümkündür.

965 yılında Basra’da hayata gözlerini açan İbni Heysem, eğitim ve öğretimini Bağdat’ta tamamlamıştır. Matematik, Tıp ve felsefe okuyan İslam bilgini, kendini tek bir alanda değil, farklı alanlarda geliştirmeyi tercih etmiştir. Birçok Doğu kökenli filozofun eser ve çalışmalarını inceleyerek bu çalışmalar hakkında yorumlamalar yapmıştır.

Hayatı

İbni Heysem’in ilime çok düşkün olduğu ifade edilir ve hatta birçok kaynakta yer alan bir örnek de bunun en önemli göstergesidir. Öklid’e ait olduğu söylenen bir cildi 75 Dirhem ödeyerek satın almıştır ve o dönemin şartlarında o paraya 6 ay geçinebileceği ifade ediliyor.

Bağdat’ta aldığı eğitim ile birlikte kısa sürede büyüyen fakat asıl ününe Mısır’da sahip olan İslam bilgini, çalışmalarının büyük bir kısmına da yine Mısır’da imza atmıştır. El Hakim’e hizmet eden ve onun katında görev yapan İbni Heysem, bu zatın ölümünden sonra kendini eser üretmeye adamış ve 200’den fazla esere imza atmıştır. O dönemde eserlerin büyü bir kısmının elle yazıldığını düşünürsek bu gerçekten mucizevi bir başarıdır.

İlmi Kişiliği ve Karakteri

Kendi döneminde Matematik alanında bu isme ulaşabilen olmadığı ifade ediliyor. Doğulu Matematikçi ve Astronomlar arasında en dikkat çekici isim olarak biliniyor. İbni Sina ve Beyrani ile birlikte anılan bu isim, İslam dünyasının yetiştirdiği en önemli bilginler arasında yer almaktadır. Doğulu olması onu geri plana itmedi ve tam aksine Batılı bilginlere de rol model olmayı başarmıştır.

Kitabül Menazır, İbni Heysem’in en değerli eslerinden bir tanesidir ve ilmi kişiliğini yansıtan en önemli detaydır. Optik ilmin temellerinin atıldığı bir eser olarak da bilinir. Özellikle ışınların kırılması ile ilgili ortaya koyduğu teori, birçok Avrupalı bilgine de yön vermiş ve ışık tutmuştur.

Al Hazen probleminin ortaya çıkışı ve keşfedilmesi de yine İbni Heysem’e aittir.  Matematikte ancak 4.dereceden bir denklemle çözülebilen problem, küresel bir dışbükey ya da içbükey ayna, bir nesne ve nesnenin aynaya yansıyan görüntüsü verildiğinde, yansıma noktasının bulunmasıdır. İbn el-Heysem bunu bir hiperbol yardımıyla çözmüştür.

Bununla da kalmayıp büyütücü mercekler ile ilgili de önemli bir çalışmaya imza atmıştır. Mikroskop ile birlikte teleskopun keşfinde de İbni Heysem’in payı büyüktür. Her ne kadar dile getirilmese de Avrupalılar onun çalışmalarını baz alarak bu ürünleri icat etmiştir.

Işığın havada ve suda kırılması ile ilgili çalışmalar da ortaya koymuş ve bu çalışmalar ile de ses getirmeyi başarmıştır. Şeffaf cisimlerde meydana gelen yansımanın kanunlar ile ortaya konulmasında da önemli pay sahibidir. Yansımanın an itibarıyla var olan ikinci kanununda bu zatın imzası da vardır.

Karanlık oda ve fotoğraf makinesi ile ilgili çalışmaları da mevcuttur. Her ne kadar belirtilmese de karanlık oda tarihte ilk kez İbni Heysem tarafından kullanılmıştır ancak birçok kaynakta Levi Ben Garson olarak yer alıyor.

Astronomi Çalışmaları

Yalnızca Fizik ve Matematik alanında değil, Astronomi dalında da önemli çalışmalara imza atmış olan İbni Heysem, Güneş tutulmasına dair birçok metoda imza atmıştır. Hali hazırda bu metotların kullanıldığı da bilinmektedir. Atmosferik kırılmanın ne olduğunu ve neden kaynaklandığını açıklayan ilk isim olarak da tarihe geçmeyi başarmıştır. Atmosferin sahip olduğu yoğunluğun yanı sıra ağırlığın da cisimlere nasıl etki ettiğini uzunca bir süre incelemiş ve bununla ilgili de çalışmalar ortaya koymuştur.

Matematik ve İbni Heysem

İbni Heysem için ‘’Geometri ile mantığı buluşturan ilk bilgin’’ tanımlaması yapılıyor. Cebir ve geometri dalında ortaya koyduğu çalışmalar günümüz Matematik camiası tarafından da kabul görmüş ve hali hazırda da incelenmektedir. Matematiğe yön veren isimlerden biri olduğu aşikar ve bu konuda da önemli başarılar elde etmiştir. Dört dereceli denklemlerin çözümünü sorunsuz bir şekilde gerçekleştiren ve bugün için bile çözülemeyen problemleri o dönem çözmeyi başaran zeki ve usta bir isimdir. Öklid’e ait olan beşinci postüla da yine İbni Heysem tarafından çözülmüş ve ele alınmıştır.

Tıp ve İbni Heysem

Matematikçi, Fizikçi ve Astronom olmasının yanı sıra İbni Heysem başarılı da bir doktordu. Yaşadığı dönemde birçok hastaya şifa veren ve onarın iyileşmesinde pay sahibi olan bu önemli zat, tıp alanında ortaya koyduğu çalışmalar ile de adından sıkça söz ettirmeyi başarmıştır. Göz anatomisini tarihte ilk kez tam manasıyla ve detaylı bir şekilde yön veren kişi olarak da tarihe geçmiştir. Bununla birlikte ilginç bir tedavi yöntemine de imza atmış ve günümüzde hali hazırda kullanılan müzikle tedaviyi de ilk kez bu isim ortaya çıkarmıştır. İnsanların yanı sıra hayvanlar üzerinde de bu tedavinin işe yaradığını ispatlamıştır.

Tıp alanında ortaya koyduğu çalışmalar da yine birçok alanda ortaya koyduğu çalışmalar gibi günümüzde de etkisini devam ettiriyor. Tıp dünyası hali hazırda İbni Heysem’in çalışmalarını takip ediyor ve bu çalışmalardan hareketle yeni çalışmalara imza atıyor.

Bu başarılarını çok sayıda eser ile taçlandırmış ve insanlara okumaları için eserler bırakmıştır. Yazımızın başında da ifade ettiğimiz gibi o dönem eserler genellikle elle yazılıyordu. Herhangi bir teknolojik cihaz olmadığı için üretmek de bir hayli zordu. İbni Heysem buna rağmen 200’den fazla eser üretmiş ve bunları kaleme almayı da başarmıştır.

Eserleri

Yalnızca Astronomi dalında 24 adet esere sahip olan zat, müsbet ilimlere önem vermiş ve düşünceleri ile birlikte çalışmalarını da eserlerine aktarmıştır.

  • Kitâbü’l-Menâzır: Bu esere ulaşmak isteyenler Topkapı Sarayı ve Ayasofya Kütüphanesini ziyaret edebilirler. El yazma nüshaları bu adreslerde sergileniyor ve ziyarete açık olduğunu da belirtmekte fayda var. Bu kitabın, dönemin Avrupası ile birlikte 600 yıl boyunca yine Avrupalı bilginler tarafından el üstünde tutulduğu ifade ediliyor. Birçok kaynakta bu bilginler için önemli bir kaynak olduğundan bahsediliyor.
  • Kitâbü’l-Azlâl: Güneş Tutulması ile birlikte bu eserde Ay Tutulmasına da yer veriliyor. Dönemin şartları ele alındığında muazzam bir eser olduğunu gönül rahatlığı ile ifade edebiliriz. Çağın üzerinde bir çalışma olarak nitelendirilen bu eser, hali hazırda birçok bilgine de kaynaklık ediyor.
  • Kitâbün fi Merüyâ’l-Muhrika
  • Parabolik Aynalar
  • Gökkuşağı ve Hale
  • Işık
  • Tutulma
  • Gölgelerin Nitelikleri
  • Archimedes’in Küre ve Silindir’i
  • Apollonius’un Conica’sı
  • Yakan Küreler
  • Küresel Aynalar
  • Yıldızların Işığı
  • Euclid ve Batlamyus’un Optik Bilgisinin Analizi
  • Mercekler

Önemli Bilgilendirme: Yukarıdaki eserlerin bazıları Türkçe isim ile adlandırıldığı için eksik kalabilir. Kitapların tam ismine ulaşamadığımız için az da olsa fikir edinebilmeniz adına bu şekilde bir sunum gerçekleştirdik.